Jak ograniczyć ryzyko chorób drobiu?

Choroby zakaźne drobiu stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia ptaków, wyników produkcyjnych, opłacalności hodowli oraz bezpieczeństwa żywności. Współczesna profilaktyka weterynaryjna opiera się na zintegrowanym podejściu obejmującym bioasekurację, szczepienia ochronne, monitoring zdrowotny, diagnostykę laboratoryjną oraz prawidłowe zarządzanie stadem. Skuteczna ochrona stada nie polega wyłącznie na szczepieniach. Równie ważna jest higiena, odpowiednie warunki utrzymania, kontrola jakości paszy i wody oraz szybkie wykrywanie pierwszych objawów choroby. Wybór programu profilaktycznego powinien uwzględniać gatunek drobiu, kierunek użytkowania, wiek ptaków, warunki utrzymania oraz lokalną sytuację epizootyczną.

Podstawy prawne zwalczania chorób drobiu

W Polsce szczególną uwagę należy zwrócić na rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 11 marca 2026 r. w sprawie środków zwalczania chorób u drobiu (Dz.U. z 2026 r. poz. 335), które wprowadziło m.in. obowiązki dotyczące szczepień przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu u kur i indyków oraz wymagania bioasekuracyjne. W załączniku nr 1 do ustawy wymieniono choroby, przy których zwalczaniu może przysługiwać odszkodowanie ze środków budżetu państwa. W przypadku drobiu znajdują się tam m.in. wysoce zjadliwa grypa ptaków oraz zakażenie wirusem rzekomego pomoru drobiu. Nie oznacza to jednak, że każda choroba drobiu wymaga likwidacji stada lub że każde zdarzenie automatycznie uprawnia do odszkodowania. Postępowanie zależy od przepisów właściwych dla danej choroby i okoliczności jej wystąpienia. Ważne znaczenie mają również przepisy unijne, w szczególności rozporządzenie (UE) 2016/429 w sprawie przenośnych chorób zwierząt oraz rozporządzenie delegowane (UE) 2020/687 dotyczące zapobiegania chorobom i ich zwalczania.

Najważniejsze choroby drobiu

Choroby mogą występować u różnych gatunków ptaków, jednak ich przebieg i znaczenie gospodarcze są zróżnicowane.

• Wysoce zjadliwa grypa ptaków (HPAI)

Choroba wirusowa ptaków dotycząca w szczególności kur, indyków, kaczek i gęsi. Do najczęściej wymienianych objawów podaje się nagłe padnięcia (śmiertelność może dochodzić w stadzie do 100%), apatia, brak apetytu oraz wzmożone pragnienie.

• Rzekomy pomór drobiu (ND)

Wysoce zakaźna choroba wirusowa występująca u kur i indyków wywołuje objawy oddechowe (sapanie, kaszel, kichanie); pokarmowe (zielonkawa biegunka), nerwowe (drżenie mięśni, paraliż skrzydeł i nóg) oraz spadek produkcyjności (spadek nieśności, deformacje lub brak skorup jaj).

• Salmonellozy

Występują przede wszystkim w hodowli kur i indyków ich obecność może wpływać na zdrowie i wyniki produkcyjne ptaków, a jednocześnie stanowić zagrożenie dla konsumentów. Więcej na ich temat znajduje się w opublikowanym już artykule – https://tuw.pl/aktualnosci-rolnicze/salmonellozy-drobiu-czym-groza-i-jak-z-nimi-walczyc/.

• Choroba Gumboro

Wysoce zaraźliwa choroba wirusowa, która dotyka przede wszystkim młode kurczęta (najczęściej w wieku od 3 do 6 tygodnia życia) uszkadza torbę Fabrycjusza oraz immunosupresję. W postaci ostrej i klasycznej pierwsze oznaki pojawiają się nagle po 2–3 dniach inkubacji wirusa – odwodnienie, osłabienie, brak apetytu, biała wodnista biegunka. Postać subkliniczna (ukryta) występuje najczęściej u kurcząt poniżej 3. tygodnia życia. Objawy chorobowe są niezauważalne lub nie występują lecz hodowcy mogą odnotować pogorszenie wykorzystania paszy (spadek przyrost masy ciała) oraz w związku z uszkodzeniem torby Fabrycjusza (narządu limfatycznego odpowiedzialnego za dojrzewanie i różnicowanie limfocytów B) zwiększoną podatność na inne infekcję. Zwierzęta mogą być szczepione szczepionką najczęściej podawaną w wodzie do picia ale także w postaci iniekcji podskórnie lub domięśniowo. O terminie podanie szczepionki decyduje poziom przeciwciał matczynych u piskląt. W przypadku stad niosek hodowlanych szczepienie wykonuje się np. dwukrotnie (w wieku 10–12 dni oraz w 6–8 tygodniu życia).

• Choroba Mareka

Najczęściej występuje u kur, ale także u indyków i przepiórek powodując zmiany nowotworowe, częściowe lub całkowite porażenia kończyn a w najgorszym wypadku śmierć zwierzęcia. Kurczęta szczepi się najczęściej w pierwszym dniu życia (lub in ovo – w jaju, w 18. dniu inkubacji) albo poprzez iniekcję podskórną/ domięśniową.

• Zakaźne zapalenie oskrzeli kur

Wysoce zaraźliwa wirusowa choroba powodująca u piskląt i młodych kur (powyżej 6 tygodnia życia) apatie, duszności, brak apetytu, kichanie. Natomiast u niosek i stad rodzicielskich widoczny jest gwałtowny spadek nieśności oraz pogorszenie jakości jaj – miękkie lub zdeformowane skorupy, wodniste białko. Szczepionki podawane są nioskom przed wejściem w okres nieśności.

• Kokcydioza

Występuje u wszystkich gatunków drobiu domowego m.in. kury, indyki, kaczki, przepiórki, gęsi. Typowymi objawami są: osowiałość; brak apetytu; miękki, śluzowaty, łososioworóżowy kał; spadek masy ciała i nastroszanie piór. Szczepionki najczęściej podawane są u stad reprodukcyjnych, niosek oraz brojlerów z wodą do picia, za pomocą oprysku w wylęgarni lub metodą in ovo (do jaj).

• Chlamydioza ptaków (Avian chlamydiosis)

Choroba bakteryjna występująca najczęściej u indyków, kaczek i gęsi wywołuje objawy oddechowe (kichanie, kaszel, duszności), zaburzenia układu pokarmowego (silna, wodnista biegunka).

Mykoplazmozy drobiu

Mykoplasmozy drobiu mogą być wywołane przez trzy konkretne gatunki bakterii z rodzaju Mycoplasma.

Mycoplasma gallisepticum może występować u kur, kurcząt, perliczek, bażantów, kaczek i gęsi. U kur i kurcząt powoduje przewlekłe problemy oddechowe i spadek nieśności. Dużo cięższy przebieg choroby jest u indyków jako  tzw. zakaźne zapalenie zatok.

Mycoplasma synoviae wywołuje zakaźne zapalenie błon maziowych i stawów (pojawia się wyraźna kulawizna, obrzęk stawów) oraz wady skorup jajowych przeważnie u kur i indyków.

Mycoplasma meleagridis gatunek specyficzny dla indyków przenoszony pionowo (przez jaja) i powoduje u piskląt indyczy syndrom zahamowania wzrostu, zapalenie worków powietrznych oraz wady rozwojowe szkieletu. Kury to jedyny gatunek drobiu, który jest naturalnie opornie na zakażenie M. meleagridis.

Profilaktyka swoista w postaci szczepionek przeciwko mykoplazmozie drobiu jest powszechna zarówno w postaci szczepionek żywych (M. gallisepticum, M. synoviae) najczęściej w formie sprayu w okresie odchowu ptaków,  jak i w postaci szczepionek inaktywowanych w formie zastrzyku podawanego indywidualnie     każdemu ptakowi przed rozpoczęciem nieśności. Nie wszystkie wymienione choroby podlegają urzędowemu zwalczaniu. Część z nich kontroluje się przede wszystkim przez szczepienia, higienę i odpowiednie zarządzanie stadem.

Jak zapobiegać chorobom?

Najważniejszym elementem profilaktyki jest bioasekuracja, czyli zapobieganie wprowadzaniu i rozprzestrzenianiu się patogenów w gospodarstwie. Obejmuje ona ograniczenie dostępu osób postronnych, stosowanie odzieży i obuwia ochronnego, dezynfekcję sprzętu oraz zabezpieczenie paszy i wody przed dzikimi ptakami i gryzoniami. Ważna jest także właściwa wentylacja, odpowiednia obsada, sucha ściółka, dobra jakość paszy i wody oraz ograniczanie stresu. Hodowca powinien codziennie obserwować stado i kontrolować pobieranie paszy i wody, liczbę upadków oraz wyniki produkcyjne. Nagły wzrost śmiertelności, duszność, biegunka, zaburzenia ruchowe lub gwałtowny spadek nieśności wymagają kontaktu z lekarzem weterynarii. W przypadku podejrzenia choroby podlegającej obowiązkowemu zgłoszeniu należy powiadomić właściwe służby weterynaryjne i stosować się do ich zaleceń. Podstawą skutecznej profilaktyki jest połączenie bioasekuracji, szczepień, monitorowania zdrowia oraz szybkiego wykrywania zakażeń. Żaden z tych elementów nie jest wystarczający samodzielnie. Szczepienie zmniejsza ryzyko zachorowania lub ogranicza skutki zakażenia, ale nie zawsze zapobiega zakażeniu i wydalaniu patogenu. Z kolei zachowanie wysokiego poziomu higieny nie zastępuje szczepień tam, gdzie są one wymagane prawem lub uzasadnione epidemiologicznie.

Szczepienia obowiązkowe i zalecane

Szczepienia ograniczają ryzyko zachorowania i strat produkcyjnych, ale ich zakres zależy od gatunku, wieku ptaków, rodzaju produkcji i obowiązujących przepisów. W Polsce szczególne znaczenie ma obowiązek szczepienia przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu. Zgodnie z rozporządzeniem z 11 marca 2026 r. szczepieniu podlegają kury i indyki utrzymywane w zakładach objętych wskazanymi w nim wymaganiami, a także ptaki objęte obowiązkiem szczepienia w wylęgarniach przed ich opuszczeniem. Przepisy ograniczają także możliwość wprowadzania i wyprowadzania niezaszczepionych kur i indyków z zakładów, a wylęgarnie nie mogą przyjmować jaj wylęgowych od niezaszczepionych kur i indyków. W przypadku kur niosek obowiązuje również zakaz sprzedaży detalicznej niezaszczepionych kur przed ukończeniem 16. tygodnia życia. Dla kur i indyków w zakładach objętych odpowiednimi przepisami wymagane jest ponadto monitorowanie poziomu przeciwciał w celu oceny skuteczności programu szczepień. Przepisy określają również wymagania dotyczące programów szczepień i oceny ich skuteczności. Hodowca powinien sprawdzić dokumentację piskląt i upewnić się, że wymagane szczepienie zostało wykonane. Jeżeli brakuje potwierdzenia szczepienia, należy skontaktować się z lekarzem weterynarii, aby ustalić dalsze postępowanie zgodne z przepisami. Pozostałe szczepienia dobiera się do potrzeb stada. U kur mogą obejmować m.in. chorobę Mareka, chorobę Gumboro, zakaźne zapalenie oskrzeli i wybrane salmonellozy. W niektórych systemach produkcji stosuje się także szczepienia przeciwko kokcydiozie. U indyków, kaczek i gęsi program należy dostosować do chorób występujących u danego gatunku. Szczepionki mogą być podawane w wylęgarni, w pierwszych dniach życia lub w późniejszym okresie odchowu. Dostępne są preparaty żywe, inaktywowane i wybrane szczepionki rekombinowane. Dobór preparatu, termin i sposób podania powinny być zgodne z jego charakterystyką oraz programem opracowanym z lekarzem weterynarii.

Ograniczenie ryzyka chorób drobiu wymaga połączenia bioasekuracji, odpowiednio dobranych szczepień i stałej kontroli zdrowia stada. Hodowca powinien znać najważniejsze zagrożenia dla utrzymywanego gatunku, przestrzegać obowiązujących przepisów i szybko reagować na niepokojące objawy. Szczególną uwagę należy zwrócić na grypę ptaków i rzekomy pomór drobiu, które mogą wymagać urzędowych działań zwalczających. Nie wszystkie choroby drobiu podlegają takim samym zasadom postępowania. Dlatego bezpieczeństwo stada zaczyna się od profilaktyki, ale wymaga również odpowiedzialnego zarządzania i współpracy z lekarzem weterynarii.