Zaleganie poporodowe u bydła

Zaleganie poporodowe u bydła, to schorzenie pochodzenia metabolicznego. Jest to jeden z największych problemów zdrowotnych, z jakim mierzą się hodowcy bydła w okresie okołoporodowy.

Charakterystyka choroby

Zaleganie poporodowe u bydła, zwane hipokaliemią lub porażeniem poporodowym, to zaburzenie metaboliczne, wynikające z gwałtownego spadku poziomu wapnia we krwi po wycieleniu. Choć angielska nazwa „milk fever” sugeruje gorączkę, jest to błędne określenie, ponieważ temperatura ciała chorej krowy jest zazwyczaj niższa niż normalnie. Wapń jest niezbędny do przewodzenia impulsów nerwowych i pracy mięśni, dlatego jego niedobór prowadzi do postępującego osłabienia, a w konsekwencji do paraliżu.

U kogo występuje?

Choroba dotyka głównie wysokowydajne krowy mleczne. Najbardziej narażone są:

• Starsze krowy (od 3. do 7. laktacji), ponieważ ich zdolność do mobilizacji wapnia z kości obniża się wraz z wiekiem.
• Krowy ras o wysokiej wydajności, w tym szczególnie rasa Jersey, Holsztyńsko- fryzyjska która wykazuje mniejszą liczbę receptorów dla witaminy D w jelitach.
• Zwierzęta w nadmiernej kondycji ciała (otyłe krowy) z wysokim BCS są do 4 razy bardziej narażone na zaleganie.

Przyczyny

Główną przyczyną zalegania poporodowego jest nagłe zapotrzebowanie krów na wapń w momencie rozpoczęcia laktacji, które przekracza zdolność organizmu do jego uzupełniania z rezerw kostnych lub z paszy. Produkcja siary i mleka angażuje ogromne ilości wapnia. W jednym udoju krowa może stracić nawet 9- krotnie więcej wapnia, niż znajduje się go w całym jej krwiobiegu. Jeśli mechanizmy hormonalne (hormon przytarczyc i witamina D) nie zadziałają odpowiednio szybko, dochodzi do krytycznego spadku poziomu wapnia.

Leczenie

W przypadku wystąpienia objawów zalegania poporodowego, najważniejszą zasadą jest natychmiastowy kontakt z lekarzem weterynarii, ponieważ choroba ta jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Nieleczone przypadki kończą się w 60–70% śmiercią zwierząt, a krowy w trzecim stadium choroby (zaleganie boczne) mogą nie przeżyć w ciągu zaledwie kilku godzin po diagnozie.

Dlaczego konieczna jest pomoc weterynaryjna?

Podstawową metodą leczenia klinicznego zalegania jest dożylne podanie boroglukonianu wapnia, co musi być wykonane przez lekarza weterynarii. Samodzielne próby działania w tym zakresie, niosą ryzyko działań niepożądanych np. zatrzymanie akcji serca, brak diagnozy powstałych powikłań (zespół zalegania, martwica niedokrwienna mięśni czy uszkodzenia układu nerwowego), istotne jest także ryzyko diagnozy różnicowej tzn. błędnego zidentyfikowania jednostki chorobowej.

Pierwsza pomoc (Leczenie doustne)

Hodowca może podjąć pewne działania wspomagające, jednak powinny być one traktowane jako uzupełnienie opieki weterynaryjnej lub środek zapobiegawczy. Podstawowym działaniem jest podanie wapnia drogą doustną, najskuteczniejsze w I stadium choroby (tzn. na krowach które utrzymują jeszcze zdolność do utrzymania pozycji stojącej), preparaty podawane doustnie w formie wlewek lub bolusów są bardziej bezpieczne, ponieważ nie niosą ryzyka powikłań kardiologicznych. W porozumieniu z lekarzem weterynarii można stosować podskórne podanie boroglukonianu wapnia. Zapewnia to wolniejsze i stabilniejsze uwalnianie wapnia do krwiobiegu, co skutecznie zapobiega nawrotom choroby po wstępnym leczeniu dożylnym. Najważniejszym czynnikiem jest jednak szybkość reakcji, ponieważ wcześnie wdrożone leczenie daje szansę na uniknięcie trwałych uszkodzeń nerwów i mięśni, każda godzina zwłoki może uniemożliwić prawidłowe funkcjonowanie nawet po uzupełnieniu niedoborów wapnia.

Żywienie podczas choroby

Hipokalcemia powoduje osłabienie pracy żwacza i trawieńca, co drastycznie ogranicza apetyt i pobranie paszy. Podczas choroby krowa znajduje się w ujemnym bilansie energetycznym, skutkującym szybkim spadkiem masy ciała. Należy zapewnić jak najwięcej paszy o wysokiej koncentracji energii (np. kukurydza) aby uniknąć ketozy. Hodowca powinien zadbać o łatwo dostępne źródło energii (np. glukoza, glikol propylenowy) i dobrą jakość pasz objętościowych np. siano.

W jaki sposób można wykryć schorzenie?

Choroba przebiega w trzech stadiach:

Stadium I: Krowa jest jeszcze utrzymuje pozycję stojącą, ale wydaje się podekscytowana, nerwowa, przestępuje z nogi na nogę i może mieć lekkie drżenia mięśni.

Stadium II: (Zaleganie mostkowe): Krowa znajduje się w pozycji leżącej, nie może wstać, ma esowato wygiętą szyję lub głowę opartą o bok (słabiznę). Ma suchy nos, zimne uszy i przyspieszone tętno.

Stadium III: (Zaleganie boczne): Krowa leży płasko na boku, jest niemal całkowicie sparaliżowana, wzdęta i wpada w śpiączkę. Bez leczenia może dojść do zgonu w ciągu kilku godzin. Poziom wapnia we krwi u chorych krów spada poniżej 7,5 mg/dl (norma to 8,5–10 mg/dl).

Jak zapobiegać?

Profilaktyka jako tańsza i skuteczniejsza od leczenia, jest najważniejszym działaniem do wykonania po stronie hodowcy. Działania które można podejmować obejmują:

– Monitorowanie kondycji ciała krowy (BCS): unikanie otłuszczenia krów w okresie zasuszania.

– U krów wysokowydajnych oraz starszych (powyżej trzeciej laktacji), szczególnie narażonych na zaburzenia gospodarki wapniowej, w niektórych przypadkach korzystne może być skrócenie okresu zasuszenia. Działanie to może wspierać utrzymanie aktywnych mechanizmów regulacji gospodarki wapniowej i zmniejszać ryzyko hipokalcemii po wycieleniu.

Żywieniowe (klucz do sukcesu):

• Sole anionowe: Podawanie ich w okresie zasuszenia obniża pH krwi (lekka kwasica metaboliczna), co „zmusza” organizm do uwalniania wapnia z kości jeszcze przed porodem.
• Ograniczenie wapnia w okresie zasuszenia : Stosowanie dawek o niskiej zawartości wapnia w zasuszeniu aktywuje mechanizmy hormonalne odpowiedzialne za jego mobilizację.
• Niski poziom potasu: Wysoka zawartość potasu w paszy dla krów zasuszonych (np. z siana z obficie nawożonych łąk) jest głównym czynnikiem ryzyka, ponieważ blokuje mechanizmy regulacji wapnia.
• Magnez i witamina D: Należy zadbać o odpowiedni poziom magnezu (ok. 0,4% w suchej masie), który jest niezbędny do działania hormonów regulujących wapń. Pomocne może być też podawanie wysokich dawek witaminy D3 na kilka dni przed wycieleniem, która pomaga wchłaniać wapń z jelit, uwalnia wapń z kości oraz wspiera działanie parathormonu

Podsumowanie Zaleganie poporodowe (hipokalcemia) jest istotnym problemem zdrowotnym występującym przede wszystkim u wysokowydajnych krów mlecznych w okresie okołoporodowym. Choroba wynika z zaburzeń gospodarki wapniowej organizmu i może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, a nawet śmierci zwierzęcia. Wczesne rozpoznanie objawów oraz szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia znacząco zwiększają szanse na pełny powrót krowy do zdrowia. Kluczową rolę w ograniczaniu występowania hipokalcemii odgrywa jednak profilaktyka, oparta na prawidłowym żywieniu i właściwym zarządzaniu okresem zasuszenia. Dzięki odpowiednim działaniom hodowlanym możliwe jest skuteczne zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby oraz poprawa zdrowotności stada.

Mgr inż. Agnieszka Widlińska
SKN Żywienia Zwierząt
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu