Czym jest Tężyczka pastwiskowa

Tężyczka pastwiskowa jest ostrym zaburzeniem metabolicznym przeżuwaczy (bydła, owiec, kóz) wynikającym z hipomagnezemii, czyli obniżenia stężenia magnezu w surowicy krwi poniżej wartości fizjologicznych. Choroba występuje najczęściej u bydła mlecznego wypasanego na młodych, intensywnie rosnących pastwiskach, szczególnie w okresie wiosennym. Klinicznie manifestuje się wzmożoną pobudliwością nerwowo-mięśniową, drżeniami mięśni, sztywnością, drgawkami toniczno-klonicznymi, które w przypadku braku szybkiej interwencji mogą prowadzić do śmierci zwierzęcia.

Epidemiologia występowania

Tężyczka pastwiskowa jest chorobą metaboliczną wynikającą przede wszystkim z niedoboru magnezu (Mg). Największe ryzyko dotyczy:

• krów w pierwszych tygodniach laktacji,
• zwierząt o wysokiej wydajności mlecznej,
• starszych przeżuwaczy,
• stad wypasanych na intensywnie nawożonych pastwiskach.

Krowy mleczne i bydło w okresie laktacji nie mają odpowiednich zapasów magnezu w organizmie i są całkowicie zależne od jego codziennej podaży z paszy. Gdy pokarm zawiera niski poziom magnezu, jego stężenie we krwi szybko spada poniżej krytycznego poziomu, co prowadzi do upośledzenia funkcji nerwowo-mięśniowych i typowych objawów tężyczki. Owce i kozy mają mniejsze zapotrzebowanie na magnez, produkują mniej mleka oraz często bardziej selektywnie wybierają paszę, co zmniejsza ryzyko niedoborów. W efekcie to właśnie intensywnie użytkowane krowy mleczne są najbardziej podatne na rozwój choroby.

Zawartość magnezu w runi pastwiskowej

Główna przyczyna tężyczki pastwiskowej to niska zawartość magnezu w świeżej, szybko rosnącej trawie- szczególnie na wiosnę, kiedy rośliny intensywnie pobierają wodę i składniki mineralne, ale stosunkowo mało magnezu akumuluje się w ich tkankach. Młode pastwiska, chociaż bardzo soczyste, mogą mieć zawartość Mg w suchej masie niższą niż 0,2%, co jest często niewystarczające dla potrzeb krów, zwłaszcza w laktacji.

Interakcje mineralne

Nie tylko ilość magnezu w paszy ma znaczenie, ale także stosunki między pierwiastkami. Wysoka zawartość potasu (K) w runi zwiększa ryzyko tężyczki, ponieważ potas w organizmie zwierząt i w roślinach działa antagonistycznie w stosunku do magnezu- utrudnia wchłanianie z przewodu pokarmowego i obniża dostępność biologiczną. Pastwiska przenawożone potasem lub nawożone obficie azotem (N) mają zwykle wysoki stosunek K do Mg, co zmniejsza zdolność bydła do pobierania magnezu z paszy.

Czynniki środowiskowe i sezonowe

Tężyczka pastwiskowa najczęściej pojawia się w okresie wiosennym i wczesnym latem, szczególnie po chłodnych i wilgotnych dniach, kiedy trawa szybko rośnie, a jej skład mineralny jest zaburzony. Mniejsze ryzyko występuje na dojrzałych lub mieszanych pastwiskach bogatszych w motylkowe rośliny (np. koniczyna), które zawierają więcej magnezu niż trawy.

Fizjologiczne potrzeby i stres

Najbardziej narażone są krowy w laktacji, ponieważ tracą one dużo magnezu z mlekiem i mają zwiększone zapotrzebowanie na ten pierwiastek. Starsze zwierzęta lub te w intensywnej produkcji mleka trudniej mobilizują magnez z własnych rezerw, co dodatkowo zwiększa ryzyko choroby. Dodatkowe stresory, takie jak gwałtowne zmiany diety, gwałtowne zmiany pogody lub transport, mogą pogorszyć absorpcję Mg i przyspieszyć rozwój hipomagnezemii.

Objawy

Tężyczka pastwiskowa rozwija się gwałtownie i jeśli nie zostanie szybko rozpoznana, często kończy się śmiercią zwierzęcia. Kliniczne objawy są konsekwencją gwałtownego spadku stężenia magnezu we krwi, co prowadzi do zaburzeń przewodnictwa nerwowo-mięśniowego i nadmiernej pobudliwości układu nerwowego.

Wczesne objawy

Na początku choroby objawy mogą być słabo widoczne i łatwe do przeoczenia. Do najczęściej opisywanych należą:

• niepokój i nadmierna pobudliwość, zwierzę wydaje się „czujne” lub „nerwowe”;
• mięśniowe drżenia i tiki, szczególnie w okolicach twarzy, szyi i boków;
• sztywność i niepewny chód, z trudnościami w koordynacji ruchów;
• oddzielanie się od stada, częste oddawanie moczu.

Objawy średnio-zaawansowane

Gdy niedobór magnezu się pogłębia:

• stwardnienie i skurcze mięśni (tetania), kończyny stają się sztywne, zwierzę często podnosi wysoko kończyny przednie;
• niekontrolowane ruchy i niestabilność;
• nadmierne ślinienie się i zgrzytanie zębami;
• szeroko otwarte oczy, szybkie mruganie lub cofanie trzeciej powieki.

Ciężkie objawy (ostre stadium)

W zaawansowanym przebiegu niedoboru magnezu pojawiają się objawy neurologiczne:

• gwałtowne drgawki i konwulsje, często o charakterze toniczno-klonicznym;
• silne wygięcie szyi i tułowia do tyłu;
• mimowolne ruchy kończyn, jakby „wiosłowanie” w powietrzu;
• utrata przytomności i śmierć, często w ciągu kilku godzin od wystąpienia pierwszych ostrych objawów.

Wpływ na produktywność

W trakcie choroby hipomagnezemia prowadzi do obniżenia pobierania paszy i suchej masy pokarmowej, co bezpośrednio przekłada się na spadek wydajności mlecznej, w tym obniżenie całkowitej produkcji mleka oraz zawartości tłuszczu i białka w mleku. Nerwowość oraz drżenie mięśni nasilające się w postaci podostrej oraz ostrej choroby pogłębiają problemy z apetytem, poruszaniem się po pastwisku. W ostrych przypadkach bez natychmiastowej interwencji może dojść do nagłej śmierci zwierzęcia, co oznacza całkowitą stratę produkcyjną tej sztuki w sezonie.

Natomiast po przebytym epizodzie choroby, po wyzdrowieniu zwierzęta mogą mieć obniżoną kondycję fizyczną i wydłużony okres powrotu do normalnej produkcji mleka w kolejnej laktacji. Jak wynika z badań chroniczny niedobór magnezu wpływa na zmniejszenie ogólnej wydajności oraz potencjalne problemy reprodukcyjne i odpornościowe, choć dane długoterminowe są mniej liczne.

Zapobieganie

Ponieważ organizm przeżuwaczy nie magazynuje dużych ilości magnezu, profilaktyka musi opierać się na stałym dostarczaniu odpowiedniej ilości Mg w dawce pokarmowej oraz na kontroli czynników, które utrudniają jego wchłanianie.

Suplementacja magnezu

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania jest systematyczna suplementacja magnezu w okresach ryzyka (wczesna wiosna, intensywny wzrost traw, początek laktacji). W praktyce stosuje się:

• tlenek magnezu (MgO) dodawany do paszy treściwej,
• lizawki mineralne zawierające magnez,
• mieszanki mineralno-witaminowe dla krów w laktacji,
• dodatek Mg do wody pitnej (w niektórych systemach utrzymania).

Badania wskazują, że dawka pokarmowa powinna zawierać co najmniej 0,2–0,3% Mg w suchej masie, a w okresie wysokiego ryzyka nawet więcej, w zależności od wydajności mlecznej.

Kontrola stosunków mineralnych

Ryzyko tężyczki rośnie nie tylko przy niskim poziomie Mg, ale także przy niekorzystnym stosunku potasu (K) do magnezu i sodu (Na). Nadmierne nawożenie pastwisk potasem (K) znacząco zwiększa ryzyko choroby. Wysoki poziom K ogranicza wchłanianie Mg w żwaczu, zmienia potencjał elektryczny nabłonka żwacza, zaburza równowagę elektrolitową. Im wyższy stosunek K:(Mg+Na), tym większe zagrożenie. Intensywne nawożenie azotem (A) przyspiesza wzrost trawy, ale obniża koncentrację magnezu w roślinie. Odpowiednia podaż sodu (Na) wspomaga wchłanianie magnezu- dlatego lizawki solne mogą mieć działanie ochronne.

Zarządzanie pastwiskiem

Profilaktyka obejmuje działania organizacyjne:

• unikanie gwałtownego wypasu na bardzo młodej, soczystej trawie,
• stopniowe wprowadzanie bydła na wiosenne pastwiska,
• mieszanie runi z roślinami motylkowymi (np. koniczyna), które zawierają więcej Mg,
• dokarmianie sianem przed wypuszczeniem na pastwisko (ogranicza nadmierne pobieranie młodej trawy).

Tężyczka pastwiskowa jest stanem nagłym. Śmiertelność bez leczenia jest bardzo wysoka.

Natychmiastowa pomoc weterynaryjna

Podstawą leczenia jest dożylne podanie roztworów magnezu, najczęściej w połączeniu z wapniem (np. roztwory Ca-Mg), ponieważ hipomagnezemii często towarzyszy również obniżony poziom wapnia, a oba pierwiastki współdziałają w regulacji przewodnictwa nerwowo-mięśniowego. Poprawa kliniczna może być widoczna już w ciągu kilkunastu minut od podania preparatu.

Postępowanie do czasu przyjazdu lekarza

• Ograniczyć bodźce (hałas, ruch)- nadmierna stymulacja może wywołać drgawki.
• Zapewnić spokojne, miękkie podłoże.
• Nie próbować gwałtownie podnosić zwierzęcia podczas drgawek.
• Jeśli to możliwe odizolować od stada.

Działania po ustabilizowaniu stanu

Po uratowaniu zwierzęcia konieczne jest:

• wdrożenie suplementacji Mg w całym stadzie,
• analiza składu paszy i runi pastwiskowej,
• korekta nawożenia,
• monitorowanie zwierząt z grupy ryzyka.

Jedno zachorowanie w stadzie jest sygnałem ostrzegawczym – zwykle oznacza, że warunki sprzyjają kolejnym przypadkom. Nie istnieje uniwersalny test pozwalający z całkowitą pewnością przewidzieć wystąpienie tężyczki pastwiskowej, jednak możliwe jest wczesne oszacowanie ryzyka. Oznaczanie stężenia magnezu w surowicy lub osoczu umożliwia wykrycie subklinicznej hipomagnezemii jeszcze przed pojawieniem się objawów klinicznych. Analiza składu runi pastwiskowej oraz dawki pokarmowej, zwłaszcza zawartości magnezu, wapnia i potasu, pozwala ocenić warunki sprzyjające zaburzeniom wchłaniania tego pierwiastka. W badaniach naukowych wykorzystuje się także modele metaboliczne prognozujące odsetek zwierząt zagrożonych spadkiem poziomu magnezu oraz testy oceniające biodostępność magnezu w suplementach mineralnych. Metody te nie dają pełnej gwarancji, ale umożliwiają wczesne wykrycie zagrożenia i wdrożenie działań profilaktycznych.

Autor: Kinga Szczepaniak
SKN Żywienia Zwierząt
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu